Las miał milczeć. Mogiły miały zniknąć. Ciała zamordowanych miały zostać wydobyte, spalone, a ich szczątki ukryte tak, by po zbrodniach nie pozostał żaden ślad. Po ponad 80 latach ziemia w okolicach Bydgoszczy oddaje jednak dowody.

Prokuratorzy pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku prowadzą śledztwo dotyczące niemieckich zbrodni z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gdańskim. W marcu i kwietniu 2026 roku, podczas prac terenowych w lasach pod Bydgoszczą, natrafiono na nieoznaczone groby masowe oraz miejsca związane z Aktion 1005, czyli niemiecką operacją zacierania śladów masowych mordów.

W 1944 roku niemieckie oddziały specjalne wracały do miejsc egzekucji. Otwierały mogiły, wydobywały ciała ofiar, paliły zwłoki, a potem ukrywały lub rozrzucały szczątki. Celem było wymazanie dowodów i uniemożliwienie ustalenia skali zbrodni. Jak pokazują najnowsze odkrycia IPN, tej prawdy nie udało się spalić do końca.

Badania prowadzone są w ramach projektu ”Archeologia Aktion 1005” pod kierunkiem dr. Dawida Kobiałki. Zespół korzystał ze zdjęć lotniczych, danych z lotniczego skanowania laserowego oraz kwerend archiwalnych. Te analizy pozwoliły wytypować miejsca, w których mogły znajdować się nieznane mogiły, punkty palenia zwłok i zrzutowiska pozostałości po niemieckiej akcji zacierania śladów.

W jednej z lokalizacji odkryto grób masowy z jesieni 1939 roku. Został on naruszony i zniszczony w lipcu 1944 roku przez Sonderkommando 1005. Za mogiłę posłużyły polskie umocnienia polowe przygotowane przed wojną przez Wojsko Polskie na wypadek niemieckiego ataku. Kilka miesięcy później Niemcy wykorzystali te rowy jako miejsca egzekucji i ukrycia ciał pomordowanych Polaków.

Według powojennych relacji świadków w tym miejscu mogło zostać rozstrzelanych nawet 3000 osób. Archeolodzy zapowiadają dalsze prace, których celem będzie odsłonięcie i przebadanie całego okopu.

W innym miejscu badacze zlokalizowali ponad 200-metrowy rów. Jego wybrane odcinki służyły do ukrywania zwłok rozstrzelanych Polaków. Odnaleziono również fragment, do którego trafiły pozostałości po Aktion 1005: spalone kości ludzkie, rzeczy osobiste ofiar i fragmenty drewna. Warstwa ze spalonymi szczątkami ludzkimi ma ponad 12 metrów długości. Śledczy natrafili także na przypuszczalne miejsce palenia zwłok. Zarejestrowano tam warstwę spalenizny, liczne spalone szczątki ludzkie oraz artefakty. Wśród zabezpieczonych przedmiotów były łuski amunicji pistoletowej, obrączka, zegarek, spinka do mankietu, guziki, elementy odzieży i polski znak tożsamości.

Ten ostatni pozwolił przywrócić nazwisko jednej z ofiar. Był nią Paweł Nawrocki.

Urodził się 25 stycznia 1906 roku w Tuszynkach, w powiecie świeckim. Był synem Aleksandra i Julianny z domu Redlaska. W 1931 roku ożenił się z Leokadią Poćwiardowską. Małżonkowie mieli co najmniej czworo dzieci: Tadeusza, Stefanię, Agnieszkę i Wiktora.

W sierpniu 1939 roku Paweł Nawrocki został zmobilizowany do 64. Pomorskiego Pułku Strzelców Murmańskich, stacjonującego w Grudziądzu. Pułk wchodził w skład 16. Pomorskiej Dywizji Piechoty. We wrześniu 1939 roku jego żołnierze walczyli m.in. w obronie linii rzeki Osy, stawiając opór oddziałom niemieckiej 228. Dywizji Piechoty. Walki w okolicach Gruty i Mełna były zacięte i okupione dużymi stratami.

Po zakończeniu działań wojennych Nawrocki wrócił do rodzinnego Poledna w gminie Bukowiec. Jak wynika z zeznań jego żony Leokadii, 19 października 1939 r. został aresztowany przez miejscowych Niemców i przewieziony do siedziby Selbstschutzu w Świeciu. W październiku 1939 r. zamordowano go wraz z innymi przetrzymywanymi tam osobami.

Jedna z relacji świadków pokazuje, jak wyglądały te miejsca tuż po zbrodni. Klara Zamojdzin wspominała, że na początku wojny do lasu przywożono ludzi m.in. z ulicznych łapanek. Szli pod eskortą niemieckiego wojska, a później było słychać strzały. Według jej relacji zamordowano tam około 800 osób. Po pewnym czasie dzikie zwierzęta zaczęły rozkopywać ziemię i odsłaniać ciała. Świadkini zapamiętała szczególnie widok zamordowanej kobiety z dzieckiem na rękach. Później esesmani zmusili kilku mężczyzn do ponownego zakopania zwłok i zabronili im mówić o tym, co widzieli.

Dziś to, co miało zostać ukryte, wraca jako materiał dowodowy. Każda łuska, fragment spalonej kości, guzik, zegarek czy znak tożsamości jest elementem śledztwa. Ale jest też czymś więcej: ostatnim śladem po ludziach, których najpierw zamordowano, a potem próbowano pozbawić grobu, nazwiska i pamięci.

Instytut Pamięci Narodowej zwraca się do członków rodziny Pawła Nawrockiego o kontakt z Oddziałem IPN w Gdańsku. Śledczy chcą zebrać relacje i uzupełnić historię człowieka, którego nazwisko udało się odczytać po latach z odnalezionego znaku tożsamości.

Prace archeologiczne i czynności śledcze będą kontynuowane w kolejnych miesiącach i latach. IPN podkreśla, że współczesna archeologia sądowa jest dziś jednym z kluczowych narzędzi w badaniu niemieckich zbrodni wojennych.